مرتضى راوندى
482
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
آغاز كار با افول سلسلهء زنديه ، بار ديگر حكومت و فرمانروايى از دست ايرانيان خارج گرديد و طايفهء قاجاريه كه اصلا از نژاد مغول بودند ، زمام امور را به دست گرفتند . هنگام تشكيل سلسلهء صفويه ، قاجاريه به يارى آنان برخاستند و دوشادوش لشكريان قزلباش ، در ركاب شاه اسماعيل صفوى شمشير مىزدند . پس از آنكه شاه عباس كبير به سلطنت نشست ، آنان را از محل اصلى خود كوچانيد . دستهاى را در مرو و عدهاى را در گرجستان و دستهء سوم را در دو سوى رودخانهء گرگان ( استراباد ) مستقر ساخت . از اين طايفه ، آنان كه در سمت راست گرگان سكونت داشتند ، يوخارىباش و عدهاى را كه در ساحل چپ گرگان سكنى گزيده بودند ، اشاقهباش خوانده مىشدند و بين آنان ، غالبا بر سر امور مادى و اقتصادى نظير آب و چراگاه و غيره اختلاف و نزاع بود . پس از حملهء افاغنه ، چنان كه ديديم ، فتحعليخان قاجار ، كه از قبيلهء اشاقهباش بود ، نخست به يارى شاه سلطان حسين به اصفهان رفت ، ولى شاه و اطرافيان او به علت پريشانى و بيكفايتى از او استمداد نجستند و وى بار ديگر به استراباد برگشت . همين مرد بعدها به يارى شاه طهماسب دوم برخاست و در صفر 1139 به دست يكى از افراد ايل قاجار ، به تحريك نادر كشته شد . نادر پس از آنكه با نيرنگ كار فتحعليخان را يكسره كرد ، قبيلهء يوخارىباش را مورد لطف خود قرار داد و محمد حسين خان را به حكومت گرگان و استراباد فرستاد ، ولى محمد حسن - خان ، پسر فتحعليخان مقتول ، از بيم نادر ، مدتها متوارى بود . وى پس از آنكه از قتل نادر آگاهى يافت ، با ياران خود به استراباد آمد و مناطق ساحلى بحر خزر را متصرف شد و سرانجام در سال 1171 ه . در راه مخالفت با كريمخان زند ، كشته شد و كريمخان دختر وى را به زنى گرفت و از نه پسر محمد حسن خان ، دو تن يعنى آقا محمد خان و حسينقلى خان جهانسوز را به شيراز برد ، و چون مردى باصفا و نيكنفس بود ، حسينقلى خان را به حكومت دامغان فرستاد ولى او راه عصيان پيش گرفت و خوشبختانه به دست تركمانان كشته شد . آقا محمد خان تا مرگ كريمخان يعنى تا سال 1193 ه . در شيراز بود .